1636-1652 ks. Jan Brożek ( Brosciusz )

Data publikacji: wtorek, 29-09-2026

Ks. Jan Brożek (Broscius) z Kurzelowa

Proboszcz parafii św. Mikołaja w Międzyrzecu Podlaskim

Wersja scalona – stan ustaleń na 29 wrzesień 2026 r.

Opracowana przy użyciu AI

1. Biogram

Ks. Jan Brożek (Joannes Broscius) z Kurzelowa urodził się 1 listopada 1585 r. w Kurzelowie. Był synem Jakuba Brożka, który posiadał niewielkie gospodarstwo i – według tradycji biograficznej przywoływanej przez Corpus Academicum Cracoviense za Polskim Słownikiem Biograficznym – nauczył syna czytania, pisania oraz podstaw geometrii.

Ks. Jan Brożek należał do najwybitniejszych uczonych polskich pierwszej połowy XVII wieku. Był matematykiem, astronomem, geometrą, geodetą, kartografem, lekarzem i teologiem, profesorem Akademii Krakowskiej, a pod koniec życia jej rektorem. Był również duchownym i proboszczem kilku parafii, w tym parafii św. Mikołaja w Międzyrzecu Podlaskim.

Zmarł 21 listopada 1652 r., prawdopodobnie w Bronowicach pod Krakowem. Został pochowany w kościele św. Anny w Krakowie.

2. Kurzelów – rodzinne środowisko i pierwsza edukacja

Kurzelów zajmuje w biografii ks. Jana Brożka miejsce szczególne. W XVI i XVII wieku był znaczącym lokalnym ośrodkiem kościelnym i edukacyjnym. Przy kolegiacie Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny działała szkoła kolegiacka, w której młody Jan Brożek otrzymał pierwsze wykształcenie.

Związek ks. Jana Brożka z Kurzelowem trwał także w późniejszym życiu. 16 sierpnia 1637 r. nabył tam dom. W 1652 r., na krótko przed śmiercią, ufundował przy kolegiacie kurzelowskiej scholasterię, przeznaczając na jej utrzymanie 1000 dukatów węgierskich. Scholastyk miał troszczyć się o szkołę kolegiacką i jej nauczyciela. Potwierdzenie aktu fundacyjnego wydano 5 października 1654 r. w Łowiczu przez arcybiskupa Andrzeja Leszczyńskiego.

Fundacja ta tworzy szczególną biograficzną klamrę: ks. Jan Brożek jako dziecko korzystał z kurzelowskiej szkoły, a u schyłku życia stał się jej fundatorem i dobroczyńcą.

3. Edukacja i kariera akademicka

Około 1604/1605 r. ks. Jan Brożek rozpoczął studia w Akademii Krakowskiej. W 1605 r. uzyskał stopień bakałarza, a w 1610 r. magisterium. W 1611 r. posiadał niższe święcenia.

W 1614 r. objął katedrę astrologii. W 1618 r. odbył podróż na Pomorze i Warmię w poszukiwaniu materiałów związanych z Mikołajem Kopernikiem. W latach 1626–1630 był profesorem wymowy. W 1631 r. uczestniczył w organizowaniu katedry geometrii praktycznej.

Od 1632 r. pełnił funkcje związane z biblioteką Kolegium Większego. Jego kariera akademicka rozwijała się równolegle z karierą kościelną.

4. Padwa, medycyna i geometria praktyczna

W latach 1620–1624 ks. Jan Brożek przebywał we Włoszech. W Padwie studiował medycynę i w sierpniu 1623 r. uzyskał doktorat medycyny. Po powrocie do Krakowa był lekarzem na dworze biskupa Marcina Szyszkowskiego.

Zajmował się również geometrią praktyczną i geodezją. Źródła odnotowują jego działalność jako geometrę przysięgłego oraz wykonywane przez niego pomiary m.in. żup wielickich i bocheńskich, Kalwarii Zebrzydowskiej, dóbr żywieckich i sławkowskich.

5. Ks. Jan Brożek – kapłan i wcześniejsze probostwa

Święcenia kapłańskie ks. Jan Brożek przyjął w 1629 r. W tym samym okresie uzyskał bakalaureat teologii, został profesorem teologii i objął probostwo w Jangrocie. Był również związany jako kanonik z kolegiatą św. Anny.

W 1630 r. został kanonikiem św. Floriana i profesorem teologii. Od 1632 r. związany był także z probostwem w Staszowie.

W czasach, gdy proboszczem był ks. Jan Brożek, parafia w Staszowie nosiła wezwanie św. Bartłomieja Apostoła, a nie św. Barbary. W Staszowie nie jest obecnie znane zachowane materialne upamiętnienie ks. Jana Brożka. Nie należy więc bez dodatkowego potwierdzenia przypisywać mu konkretnej tablicy, epitafium czy innego zabytku.

6. Ks. Jan Brożek – proboszcz parafii św. Mikołaja w Międzyrzecu

Na początku 1636 r. ks. Jan Brożek objął probostwo kościoła parafialnego w Międzyrzecu Podlaskim. Corpus Academicum Cracoviense potwierdza tę lokalizację i rok, wskazując m.in. Polski Słownik Biograficzny i Teki Paulego jako źródła. Według Polskiego Słownika Biograficznego, przywoływanego przez Corpus Academicum, probostwo otrzymał od wojewody krakowskiego Jana Tęczyńskiego.

Nie chodzi o Międzyrzecz Wołyński, lecz o Międzyrzec Podlaski. Jest to ważne rozróżnienie w badaniach nad dziejami parafii.

W 1639 r. ks. Jan Brożek zrezygnował z mieszkania w Collegium Maius, profesury i kanonii świętofloriańskiej. Od tego czasu przez kilka lat głównie rezydował w Międzyrzecu, a na stałe powrócił do Krakowa w 1648 r. Oznacza to, że Międzyrzec był rzeczywistym miejscem jego pobytu, a nie jedynie posiadanym beneficjum.

Tradycyjne wykazy proboszczów podają okres 1636–1652. Chronologia wymaga jednak komentarza. 20 września 1640 r. ks. Jan Brożek ustanowił Jerzego Niewiarowskiego koadiutorem z prawem następstwa i zobowiązał się wypłacać mu 100 złp rocznie. Dokumenty jeszcze w 1647 r. określają ks. Jana Brożka jako proboszcza międzyrzeckiego. Dlatego najbezpieczniej zachować tradycyjne datowanie 1636–1652, zaznaczając, że dokładna data formalnego ustąpienia z beneficjum wymaga dalszej kwerendy.

7. Wikariusze i duchowieństwo parafii św. Mikołaja

W materiałach dotyczących okresu probostwa ks. Jana Brożka pojawiają się również duchowni związani z parafią.

Ks. Jan Makowski – wymieniany jako wikariusz przy kościele św. Mikołaja; dokładne daty jego posługi wymagają dalszej kwerendy.

Ks. Walenty Kijowski – wikariusz; źródło podaje konkretnie, że pełnił tę funkcję od 1643 r.

Ks. Łukasz Urbanowicz – wymieniany jako prawdopodobny wikariusz; rok nominacji nie został ustalony.

Ks. Jerzy Niewiarowski – 20 września 1640 r. ustanowiony przez ks. Jana Brożka koadiutorem z prawem następstwa. Brożek zobowiązał się wypłacać mu 100 złp rocznie.

Przy kościele istniała altaria ufundowana przed 1605 r. oraz szpital z drewnianym kościołem funkcjonujący od 1617 r. Nie ma podstaw, aby starsze od probostwa Brożka elementy przypisywać jego fundacji.

8. Kościół św. Mikołaja – możliwe ślady działalności Brożka

Na obecnym etapie nie znaleziono żadnego zachowanego elementu obecnego kościoła, który można bezpośrednio i źródłowo przypisać fundacji ks. Jana Brożka. Świątynia była później gruntownie przebudowywana, co utrudnia takie przypisanie.

W kościele znajduje się m.in. renesansowe epitafium Piotra Zbaraskiego z 1586 r., jednak nie ma dowodu na związek tego obiektu z ks. Janem Brożkiem.

Najważniejszym kierunkiem dalszej kwerendy pozostają XVII- i XVIII-wieczne inwentarze, wizytacje, księgi parafialne, dokumenty fundacyjne oraz opracowanie Józefa Geresza „Z dziejów kościoła św. Mikołaja w Międzyrzecu Podlaskim” (1997).

9. Działalność naukowa i dorobek

Ks. Jan Brożek zajmował się matematyką, geometrią, teorią liczb, astronomią, astrologią, geodezją, medycyną, teologią, historią nauki i matematyką muzyki. Był ważnym badaczem spuścizny Mikołaja Kopernika.

Do jego prac należą m.in. „De numeris perfectis disceptatio” oraz „Aristoteles et Euclides defensus”.

W 1639 r. zapisał Uniwersytetowi swój księgozbiór po śmierci oraz 3000 złp na książki, instrumenty, katedrę Marcina Króla i utrzymanie ucznia matematyki i astronomii. W 1649 r. zapisał 15 000 złp na kanonizację bł. Jana Kantego i potrzeby Kolegium Większego.

10. Powrót do Krakowa i ostatnie lata

W 1648 r. ks. Jan Brożek powrócił na stałe do Krakowa i uzyskał licencjat teologii. W lutym 1649 r. został kanonikiem katedry krakowskiej i odzyskał miejsce w Collegium Maius. W lutym 1650 r. uzyskał doktorat teologii.

W 1652 r. został wybrany rektorem Akademii Krakowskiej. Był to ostatni etap jego niezwykłej kariery akademickiej.

11. Śmierć i pochówek

Ks. Jan Brożek zmarł 21 listopada 1652 r. Współczesne opracowania wiążą miejsce śmierci z Bronowicami pod Krakowem, jednak Jan Nepomucen Franke wskazywał, że dawne źródła nie rozstrzygają całkowicie, czy zgon nastąpił w Krakowie, czy w Bronowicach.

W publikacji należy więc przyjąć ostrożne sformułowanie: „Ks. Jan Brożek zmarł 21 listopada 1652 r., prawdopodobnie w Bronowicach pod Krakowem”.

Pochówek w kościele św. Anny w Krakowie jest potwierdzony. Dawne źródła wspominają o dwóch kamiennych epitafiach ks. Jana Brożka w starej kolegiacie św. Anny; epitafia te nie zachowały się. Obecny kościół św. Anny jest późniejszą świątynią, wzniesioną po rozbiórce wcześniejszego kościoła w latach 1689–1703. Dokładna lokalizacja grobu ks. Jana Brożka w obecnym kościele nie została ustalona.

12. Portret ks. Jana Brożka

W zbiorach Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Collegium Maius znajduje się XVII-wieczny portret ks. Jana Brożka, autorstwa nieznanego malarza. W publikacji naukowej fotografia została opisana: „Ze zbiorów Muzeum UJ / fot. Janusz Kozina”.

W projekcie należy wyraźnie odróżniać ten XVII-wieczny wizerunek od późniejszego portretu z 1840 r. Augusta Wittmanna. Inskrypcja na XVII-wiecznym portrecie zawiera informacje o Brożku i jego związkach kościelnych, w tym międzyrzeckich, ale badacze wskazują na błędy w napisie. Nie należy zatem traktować go jako bezbłędnego źródła biograficznego.

13. Znaczenie ks. Jana Brożka dla historii Międzyrzeca

Ks. Jan Brożek zajmuje w historii parafii św. Mikołaja miejsce wyjątkowe. Był proboszczem międzyrzeckim w XVII wieku, a jednocześnie jednym z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej nauki swojej epoki.

Jego biografia tworzy niezwykły krąg: Kurzelów – miejsce urodzenia i pierwszej nauki → Akademia Krakowska – miejsce działalności naukowej → Jangrot i Staszów – wcześniejsze probostwa → Międzyrzec Podlaski – wieloletnie probostwo i rzeczywista rezydencja → Kurzelów – fundacja na rzecz szkoły → Kraków – profesura, kanonia i rektorat → Bronowice – prawdopodobne miejsce śmierci.

Dla dziejów Międzyrzeca szczególnie ważne jest, że w osobie ks. Jana Brożka parafia św. Mikołaja miała proboszcza będącego zarazem profesorem, uczonym, autorem prac naukowych i późniejszym rektorem Akademii Krakowskiej.

14. Chronologia

15. Kwestie pozostające do dalszej kwerendy

• pełna chronologia wikariuszy Jana Makowskiego, Walentego Kijowskiego i Łukasza Urbanowicza;
  • biografia i dalsze losy Jerzego Niewiarowskiego;
  • księgi parafialne Międzyrzeca z lat 1636–1648;
  • XVII- i XVIII-wieczne inwentarze i wizytacje kościoła;
  • ewentualne fundacje ks. Jana Brożka dla kościoła św. Mikołaja;
  • ślady działalności naukowej ks. Jana Brożka prowadzonej z Międzyrzeca;
  • dokładna lokalizacja grobu ks. Jana Brożka w kościele św. Anny;
  • pełna treść obu dawnych epitafiów ks. Jana Brożka.

16. Zastrzeżenie źródłowe

Niniejszy tekst jest scaloną wersją roboczą biogramu, łączącą opracowanie z 30 sierpnia 2026 r. z ustaleniami dokonanymi w toku obecnej pracy nad projektem „01 Proboszczowie międzyrzeccy”. W przypadku rozbieżności przyjęto zasadę ostrożności źródłowej.

W szczególności nie należy bez dodatkowego potwierdzenia przypisywać ks. Janowi Brożkowi konkretnych elementów obecnego wyposażenia kościoła św. Mikołaja w Międzyrzecu ani bezwarunkowo podawać Bronowic jako miejsca jego śmierci. Datowanie probostwa 1636–1652 zachowano jako tradycyjne, z zaznaczeniem problemu formalnego ustąpienia z beneficjum.